•Ihlinzeka ngokunemba okuphezulu, ukuhambisana okuphezulu, kanye nokuphelela okuphezulu kwe-telomere-to-telomere genome.
•Inqoba izinselele zokuhlanganisa ezindaweni eziphakathi nendawo neziphindaphindwayo kakhulu.
•Ihlaziya ukwehluka kwesakhiwo ezindaweni eziyinkimbinkimbi njenge-centromeres kanye ne-telomeres.
•Uhlola imvelaphi yama-chromosome kanye nokwakhiwa kwezakhi zofuzo, futhi uhlonza izakhi zofuzo ezibalulekile ezinquma ubulili.
•Ithimba lochwepheshe elisebenza isikhathi eside kakhulu elihlanganisa ukukhipha nokulandelanisa, kanye nolwazi oluphumelelayo ezinhlotsheni eziningi zezilwane.
•Ukufinyelela kokubili amapulatifomu e-PacBio kanye ne-Nanopore afundwa isikhathi eside ane-throughput ephezulu kanye namasu okulandelana aguquguqukayo.
•Ithimba elinolwazi ekuhlanganisweni kwezakhi zofuzo kanye nokuhlaziywa kwe-bioinformatics okwenziwe ngokwezifiso, elichwepheshile kumaphrojekthi ezakhi zofuzo ze-T2T.
•Amaphrojekthi e-genome aphumelele angaphezu kuka-200 kanye nezici zomthelela eziqongelelwe ezingaphezu kuka-2000.
•Izixazululo ezihlanganisiwe zokuhlola kanye ne-bioinformatic ezisekelwa amalungelo okushicilela kanye namalungelo obunikazi.
| Ucwaningo lwe-genome | Ukuhlanganiswa kwe-genome | Izinga le-Chromosome | Ukugcwaliswa kwezikhala | Isichasiselo se-Genome |
| I-50X Illumina NovaSeq PE150 | Ama-HiFi reads angu-30X e-PacBio CCS | I-Hi-C engu-100X | Ukufundwa okude okungu-40-100X ONT Ultra | I-RNA-seq Illumina PE150 10 Gb + (ongakukhetha) Ubude obugcwele be-RNA-seq PacBio 40 Gb noma i-Nanopore 12 Gb |
Ukuze uthole amasampula okulandelana kwe-Survey, i-PacBio CCS, i-Hi-C, kanye ne-transcriptome (ukuze uthole izincazelo), sicela ubheke ku-“izinga le-chromosomeizidingo zesampula yokuhlanganiswa kwe-genome".
Ku-ONT ultra-long sequencing, kunconywa amasampula ezicubu, anezindinganiso zekhwalithi ephezulu ukusekela ukukhishwa kwe-ultra-HMW DNA.
Ukuze uthole imiyalelo eningiliziwe yokulungiselela amasampula kanye nezidingo, sicela uxhumane nethimba lethu lokuthengisa ukuze uthole ikhambi elenziwe ngokwezifiso ngokusekelwe ohlotsheni.
Ukuhlaziywa okuyinhloko kufaka phakathi:
1) Ukuhlanganiswa kwe-T2T Genome
● I-genome ye-T2T ibhekisela ku-genome ene-“0 gaps” lapho okungenani i-chromosome eyodwa ihlanganiswa ngokuphelele kusukela ku-telomere kuya ku-telomere.
● Ukusebenzisa ukufundwa kwe-CCS okunembe kakhulu kanye nokufundwa okude kakhulu kwe-ONT:
* Khiqiza i-genome ye-contig v1 nge-hybrid assembly usebenzisa i-hifiasm (v0.25.0).
* Susa ama-plastid nama-sequence angcolile yi-BLAST ngokumelene nesizindalwazi se-NT.
* I-scaffold ihlangana ibe yi-chromosome-scale assembly kusetshenziswa idatha ye-Hi-C ene-3D-DNA.
* Gcwalisa ama-telomere angekho ngokuhlanganiswa kwendawo nge-ONT reads ukuze uthole i-genome yokugcina ye-T2T.
2) Ukuhlolwa Kokuhlanganiswa
● Ukuhlolwa kwe-BUSCO
I-BUSCO v5.2.1 (Benchmarking Universal Single-Copy Orthologs) yakha amasethi ezakhi zofuzo anekhophi eyodwa ezinhlotsheni ezinkulu zokuziphendukela kwemvelo ngokusekelwe kusizindalwazi se-OrthoDB 10. I-genome ehlanganisiwe ihlolwa ngokuqondanisa ngokumelene naleli sethi yezakhi zofuzo, ngokusekelwe kusilinganiso sokufanisa kanye nobuqotho.
Ingxenye ephezulu ye-“Complete BUSCOs” ikhombisa ukuphelela okuphezulu kokuhlanganiswa kwe-genome.
● Ufunda Ukumapha
Qondanisa ukufundwa okufushane okuvela ekulandeleni kwesizukulwane esilandelayo (isb., i-Illumina) ne-genome ehlanganisiwe usebenzisa i-bwa. Qondanisa ukufundwa okude kwesizukulwane sesithathu ne-genome ehlanganisiwe usebenzisa i-Minimap2.
Ukuphelela kwe-genome ehlanganisiwe kanye nokufana kokumbozwa kokulandelana kuhlolwa ngokusekelwe esilinganisweni semephu, isilinganiso sokumbozwa kwe-genome, kanye nokusatshalaliswa kokujula.
● Ukuhlolwa kwe-Genome QC
Hlola ukuhlanganiswa usebenzisa i-Merqury ngokuqhathanisa ukufundwa kokulandelana okunembe kakhulu kwe-k-mers kanye nokuhlanganiswa kwe-genome ukuze uthole ikhwalithi yokuvumelana (QV).
Amanani aphezulu ekhwalithi abonisa ukunemba okuphezulu kwe-genome ehlanganisiwe.
● Ukuhlolwa kwe-Genome LAI
I-LAI (i-LTR Assembly Index) ihlola ubuqotho bokuhlanganiswa kwe-genome njengesilinganiso sokulandelana kwe-LTR retrotransposon okungaguquki kulandelelwano lwe-LTR oluphelele. Ukulandelana kwe-LTR-RT okufanelekile kutholakala kusetshenziswa i-LTR_FINDER (v1.0.7) kanye ne-LTRharvest (v1.5.9), bese kuhlungwa futhi kuhlanganiswe kusetshenziswa i-LTR_retriever (v2.8) ukuthola ama-retrotransposon e-LTR athembekile kakhulu futhi kubalwe i-LAI.
Ngokusho kokushicilelwa konjiniyela be-LAI, amanani e-LAI ahlukaniswe amazinga amathathu:
Okusalungiswa (0 ≤ LAI <10), Inkomba (10 ≤ LAI <20), kanye negolide (LAI ≥ 20).
● Ukuhlonza ama-Telomere nama-Centromere
Thola amayunithi aphindaphindayo e-telomere ku-genome usebenzisa i-TIDK. Thola ukulandelana kwe-telomere bese uthola ulwazi lwendawo usebenzisa i-FindTelomeres ngokusekelwe kuma-motif aphindaphindayo.
Thola ukuphindaphinda okungenzeka kwe-centromeric usebenzisa i-Centromics enokufundwa okude kwesizukulwane sesithathu, bese uphinda ubheke ku-genome ukuze uthole izikhundla kanye nokulandelana kwe-centromere.
1) Imephu ye-Chromosome ye-Genome
2)Izikhundla zeTelomere kuGenome
| Chr | Ubude be-Ch(bp) | Ukuqala_Okuphezulu(bp) | Ukuphela_Okuphezulu(bp) | Ubude_Obuphezulu(bp) | Ukuqala_Okuphansi(bp) | Ukuphela_Komfula(bp) | Ubude_Obuphansi(bp) |
| I-Chr01 | 55,340,768 | 53 | 2,036 | 1,984 | 55,338,794 | 55,340,768 | 1,975 |
| Chr02 | 56,588,289 | 1 | 2,760 | 2,760 | 56,584,191 | 56,588,289 | 4,099 |
| Chr03 | 46,886,733 | 20 | 3,001 | 2,982 | 46,881,994 | 46,886,733 | 4,740 |
| Chr04 | 49,401,798 | 1 | 2,143 | 2,143 | 49,399,160 | 49,401,798 | 2,639 |
| Chr05 | 45,855,317 | 10 | 3,043 | 3,034 | 45,852,809 | 45,855,317 | 2,509 |
| Chr06 | 45,285,625 | 1 | 3,268 | 3,268 | 45,283,427 | 45,285,625 | 2,199 |
| Chr07 | 48,122,726 | 1 | 2,317 | 2,317 | 48,120,519 | 48,122,726 | 2,208 |
Ni-ote:
I-Chromosome ID
Ubude_be-Chr (bp): Ubude be-Chromosome
I-Upstream_Start (bp): Indawo yokuqala ye-telomere ephezulu ku-chromosome
I-Upstream_End (bp): Indawo yokugcina ye-telomere ephezulu ku-chromosome
Ubude_Buphezulu (bp): Ubude be-telomere ephezulu ku-chromosome
I-Downstream_Start (bp): Indawo yokuqala ye-telomere engezansi ku-chromosome
I-Downstream_End (bp): Indawo yokugcina ye-telomere engezansi ku-chromosome
Ubude_Bephansi (bp): Ubude be-telomere engezansi ku-chromosome
3)Izikhundla zeCentromere ku-Genome
| Chr | Ubude_be-Chr(bp) | I-Centromics_Start(bp) | I-Centromics_End(bp) |
| I-Chr01 | 55,340,768 | 18,943,204 | 23,005,555 |
| Chr02 | 56,588,289 | 28,114,720 | 30,677,916 |
| Chr03 | 46,886,733 | 24,487,558 | 24,929,326 |
| Chr04 | 49,401,798 | 20,976,875 | 22,563,388 |
| Chr05 | 45,855,317 | 18,578,095 | 19,715,924 |
| Chr06 | 45,285,625 | 19,398,436 | 19,950,173 |
| Chr07 | 48,122,726 | 26,390,720 | 27,913,284 |
Qaphela:
I-Chromosome ID
Ubude_be-Chr (bp): Ubude be-Chromosome
I-Centromere_Start (bp): Indawo yokuqala ye-centromere ku-chromosome
I-Centromere_End (bp): Indawo yokugcina ye-centromere ku-chromosome
4) Izibalo Zegebe Lemiphumela Yokuhlanganiswa
| Iqembu | Inombolo_Yesikhala | I-Len |
| I-Chr01 | 0 | 55,340,768 |
| Chr02 | 0 | 56,588,289 |
| Chr03 | 0 | 46,886,733 |
| Chr04 | 0 | 49,401,798 |
| Chr05 | 0 | 45,855,317 |
| Chr06 | 0 | 45,285,625 |
| Chr07 | 0 | 48,122,726 |
| Ingqikithi (Isilinganiso %) | 0 | 347,481,256(100.00) |
Ni-ote:
Iqembu: I-Chromosome ID
Inombolo_Yesikhala: Inani lezikhala ku-chromosome
I-Len (bp): Ubude be-Chromosome
5) Ukuhlolwa kwe-Genome LAI
| Chr | Ubude be-Chr(bp) | Iqinile | Isiyonke | raw_LAI | I-LAI |
| i-genome_yonke | 347,481,256 | 0.046 | 0.36 | 12.94 | 15.18 |
Qaphela: Ngokusho kokushicilelwa ngabathuthukisi be-LAI, amanani e-LAI ahlukaniswe ngezigaba ezintathu: Okusalungiswa (0 ≤ LAI < 10), Ireferensi (10 ≤ LAI < 20), kanye neGolide (LAI ≥ 20).
Ubude be-Ch (bp): Ubude be-Chromosome
Okungaphelele: Ingxenye yama-LTR-RT aphelele ku-genome
Isiyonke: Ingxenye yama-LTR aphelele ku-genome
raw_LAI = Okungaphelele / Isiyonke × 100
I-LAI: Inani le-LAI elilungisiwe
Hlola intuthuko eyenziwe yizinsizakalo zokuhlanganisa i-de novo genome ze-BMKGene ngeqoqo lezincwadi ezikhethiwe:
T2T Gi-enome
U-Liu, u-Shoucheng et al."Ukuhlanganiswa kwezakhi zofuzo ze-telomere-kuya-telomere kanye nedatha ye-multi-omic kunikeza ukuqonda ngokuvela kukakolweni wesinkwa se-hexaploid."Izakhi zofuzo zemvelo ivolumu. 57,4 (2025): 1008-1020. doi:10.1038/s41588-025-02137-x
Yao, Xue-Feng et al."Ukuhlanganiswa okuphelele kwe-genome yerayisi yaseJaponica i-Zhonghua 11."Ukuxhumana kwezitshalo umqulu 6,10 (2025): 101463. doi:10.1016/j.xplc.2025.101463
Lv, Zhiyuan nabanye."Ukuhlangana kwe-genome okuseduze kwe-telomere kuya ku-telomere kwe-Camellia pitardii."Idatha yesayensi ivolumu. 12,1 1422. 14 Aug. 2025, doi:10.1038/s41597-025-05764-5
UDu, uHaiyuan nabanye."Ukuhlanganiswa kwezakhi zofuzo okucishe kuphelele kwe-Fragaria iinumae."I-BMC genomics ivolumu. 26,1 253. 14 Mar. 2025, doi:10.1186/s12864-025-11440-0
U-Chen, u-Weikai et al."Ukuhlanganiswa okuphelele kwezakhi zofuzo zikaNicotiana benthamiana kwembula isimo sezakhi zofuzo kanye nese-epigenetic sama-centromere."Izitshalo zemvelo ivolumu. 10,12 (2024): 1928-1943. doi:10.1038/s41477-024-01849-y
I-Genome ye-T2T exazululwe yi-Haplotype
Khan, Falak Sher et al. "Ama-genome e-T2T angenamagebe axazululwe yi-Haplotype e-Cabernet Sauvignon, uhlobo lwe-winegrape."Idatha yesayensi, 10.1038/s41597-026-06910-3. 26 Feb. 2026, doi:10.1038/s41597-026-06910-3
I-Genome ye-T2T + I-Genome Eqhathanisayo
UHong, uLin nabanye. "Ukwakhiwa nokuhlaziywa kwama-genome e-telomere-kuya-telomere kwama-orange amabili amnandi: iLonghuihong neNewhall (i-Citrus sinensis)."Isayensi yeGigaumqulu 13 (2024): giae084. doi:10.1093/gigascience/giae084
ULi, uXiao-Jie nabanye. “Ukuhlaziywa kwe-genome ye-telomere-to-telomere ye-red carrot TXH4 kuchaza indima ye-DcLCYE kanye ne-DcLCYB1 ekuqongeleleni kwe-lycopene kwi-carrot.”Ucwaningo lwezolimoivolumu. 12,11 uhaf192. 29 Jul. 2025, doi:10.1093/hr/uhaf192
I-Genome ye-T2T + i-Pangenome
UWang, uXiaojing nabanye. “I-genome ye-T2T, ukuhlaziywa kwe-pan-genome, kanye nezakhi zofuzo zokuphendula ukucindezeleka kokushisa ezinhlotsheni ze-Rhododendron.”iMetaivolumu. 4,2 e70010. 5 Mar. 2025, doi:10.1002/imt2.70010